LetselschadeSlachtoffer.nl

Het kan voorkomen dat hoewel een daad strikt gezien juridisch onjuist is, deze door de omstandigheden van het geval toch te rechtvaardigen is. Dit is bijvoorbeeld het geval bij overmacht. Er zijn verschillende rechtvaardigingsgronden te onderscheiden, die elk een ander karakter hebben. De vier rechtvaardigingsgronden die het meest worden gebruikt in het civiele recht zijn de volgende vier[1]:

  1. Overmacht
  2. Noodweer
  3. Handelen op grond van een wettelijk voorschrift
  4. Handelen op grond van een ambtelijk bevel

Uit deze rechtvaardigheidsgronden is overmacht de meest belangrijke in het letselschaderecht.

Waarop zijn rechtvaardigheidsgronden gebaseerd?

De rechtvaardigingsgronden kunnen gebaseerd zijn op de wet, maar dit hoeft niet. Een beperking tot de wettelijke rechtvaardigingsgronden zou er namelijk toe leiden dat er in een te groot aantal gevallen aansprakelijkheid zou ontstaan.[2] De inhoud van de grenzen van rechtvaardigingsgronden wordt overgelaten aan de wetenschap en de rechtspraak.[3] De uitwerking van rechtvaardigingsgronden is dus niet letterlijk in de wet terug te vinden!

Wanneer bij het opstellen van een wet of regel door de wetgever al rekening is gehouden met bepaalde omstandigheden of feiten die een rol kunnen spelen, is een beroep op een rechtvaardigingsgrond die daarmee verband houdt in principe uitgesloten.[4]

Invloed op letselschade

Een rechtvaardigingsgrond heeft invloed op de toe te kennen letselschade. Een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond leidt er namelijk toe dat er geen aansprakelijkheid meer is; en derhalve geen schadevergoeding meer hoef te worden uitgekeerd.

Overmacht

Wat betreft overmacht zijn er twee situaties te onderscheiden: een beroep op overmacht wanneer er een overeenkomst niet (of niet behoorlijk) kan worden nagekomen, en een beroep op overmacht als er een onrechtmatige daad is gepleegd.

Overmacht bij niet-nakoming van een overeenkomst

Wanneer er sprake is van een overeenkomst maar de schuldenaar kan niet (of niet behoorlijk) nakomen, is er sprake van een tekortkoming in de nakoming: wanprestatie.
De schuldenaar kan zich op overmacht beroepen als deze tekortkoming niet aan hem kan worden toegerekend.[5] De regel is hier: wie stelt, bewijst! Het is dus aan de schuldenaar om te bewijzen dat de tekortkoming hem niet toe te rekenen is.[6]

Artikel 6:75 BW

Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer de schuldenaar wordt verhinderd en het daarom onmogelijk wordt om na te komen. Maar niet elke verhindering leidt meteen tot een geslaagd beroep op overmacht. Artikel 6:75 stelt dat er sprake is van overmacht wanneer het “niet te wijten is aan zijn schuld, noch krachtens wet, rechtshandeling of in het verkeer geldende opvatting voor zijn rekening komt.” Uit artikel 6:75 zijn dus de volgende vereisten af te leiden:

  • Er moet sprake zijn van een verhindering dan wel een tekortkoming in de nakoming
    (Bijvoorbeeld: Een winkel heeft een tiental dozen sinaasappels ingekocht, maar de oogst is mislukt wegens slecht weer en de leverancier kan niet leveren)
  • De verhindering/tekortkoming mag niet de schuld zijn van de schuldenaar
    (Bijvoorbeeld: de oogst is mislukt omdat de boer de sinaasappelbomen geen water heeft gegeven. Geen beroep op overmacht mogelijk. Indien de oogst het gevolg is van een periode van extreme droogte kan hij wel een beroep doen op overmacht)
  • De verhindering/tekortkoming mag niet voor risico van de schuldenaar zijn.

Sommige omstandigheden komen voor risico van de schuldenaar:

1. De wet

In het algemeen zijn schuldenaren aansprakelijk voor de hulppersonen en hulpzaken die zij gebruiken (respectievelijk artikel 6:76 en 6:77 BW). Het tijdstip van die verhindering/tekortkoming moet plaatshebben vóórdat de prestatie opeisbaar is. Een verhindering die na de fatale termijn van de overeenkomst plaatsvindt levert geen overmacht op ( dit is af te leiden uit artikel 6:84 BW)

2. Een rechtshandeling

Partijen kunnen door middel van een rechtshandeling (bijvoorbeeld een overeenkomst) afspreken dat bepaalde factoren die overmacht kunnen opleveren worden uitgebreid of juist beperkt. De gehele uitsluiting van aansprakelijkheid voor opzet of schuld door de debiteur is niet altijd geldig; dit kan in strijd zijn met de goede zeden! (art 3:40 lid 1 BW). Uitsluiting voor schuld op opzet van hulppersonen kan bijvoorbeeld weer wel.

3. Verkeersopvattingen

Een beroep op overmacht slaagt ook niet wanneer de oorzaak van de verhindering op het moment van het aangaan van de overeenkomst reeds voorzienbaar was of wanneer de schuldenaar niet kan nakomen door een financieel gebrek of door een werkstaking.[7]

Relatieve onmogelijkheid

Het is ook mogelijk dat de verhindering niet ziet op de prestatie zelf, maar op de belasting die de nakoming met zich meebrengt voor de schuldenaar. Dit noemt men de relatieve onmogelijkheid. De nakoming is dan in feite nog wel mogelijk, maar slechts door “het brengen van offers die, alle omstandigheden in aanmerking genomen, in redelijkheid niet van hem gevergd kunnen worden.”[8] Of er sprake is van zo’n offer moet steeds naar de omstandigheden van het geval worden beoordeeld.

Overmacht bij een onrechtmatige daad

In artikel 6:162 lid 2 is de omschrijving van de onrechtmatige daad te vinden. Het artikel sluit echter af met een uitzondering : “een en ander behoudens de aanwezigheid van een rechtvaardigingsgrond.” Een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond in het onrechtmatigedaadsrecht zorgt ervoor dat de onrechtmatigheid van de daad wordt weggenomen.[9]
Wanneer de overmacht wordt aangenomen verdwijnt de onrechtmatigheid altijd volledig, het kan er dus niet toe leiden dat er een verdeling van de schadelast plaats vindt![10]

Wanneer is sprake van overmacht?

Van buitenaf komende dwang

Van overmacht is sprake wanneer er een van buitenaf komende dwang/drang is waaraan men redelijkerwijs geen weerstand kan bieden, dan wel behoeft te bieden.[11] Er dient sprake te zijn van een zodanige drang, het kan dus niet zomaar elk van buitenaf komende invloed zijn.[12]

Abnormale situatie

Wanneer er sprake is van een abnormale situatie, kan een beroep op overmacht eventueel slagen. Zoals bijvoorbeeld een beroep op plotseling optredende materiaaldefecten of plotseling optredende natuurverschijnselen.[13] Dit kan, maar het hoeft niet. In een zaak (Rb. ‘s-Gravenhage, 27-07-2005, nr. 04-2462, nr. 225498) beriep de bestuurder van een radiografisch bestuurbaar modelvliegtuig wat uit de koers was geraakt en daardoor iemand in de pits had geraakt, zich op overmacht wegens een heftige windvlaag. De rechtbank oordeelde hier dat er niet was aangetoond dat er sprake was van een onrustig weerbeeld. De conclusie was hier dat de bestuurder een onrechtmatige stuurfout heeft gemaakt en alsnog aansprakelijk is voor de schade.

Overmacht in het verkeer

Ook verkeersdeelnemers kunnen zich beroepen op overmacht. Er is sprake van overmacht als het ongeval slechts te wijten is aan gedragingen van het slachtoffer dan wel een andere derde, zodat de gemotoriseerde geen verwijt meer kan worden gemaakt.[14] Het is aan de bestuurder die zich op overmacht beroept om te bewijzen dat er ook echt sprake is van overmacht.[15]

De fouten van andere weggebruikers zijn enkel van invloed op het al dan niet aannemen van aansprakelijkheid en schadevergoedingsplicht wanneer die voor bestuurder “zo onwaarschijnlijk waren dat deze bij het bepalen van zijn verkeersgedrag met deze mogelijkheid naar redelijkheid geen rekening behoefde te houden.”[16]

Voorbeeld uit de praktijk

Een voorbeeld uit de praktijk[17]: In het weekend fietst een fietser die zowel doof als onder invloed van alcohol is, ’s nachts tegen de achterdeur van een bus die hem met geringe snelheid passeert. Dat de fietser de passerende bus totaal over het hoofd zou zien en naar links zou afslaan, was voor de buschauffeur zo onwaarschijnlijk dat hij hier in redelijkheid niet op bedacht behoefde te zijn. Het beroep op overmacht slaagt hier

Gebreken aan het voertuig: overmacht?

Gebreken aan het motorvoertuig leiden er niet automatisch toe dat er sprake is van overmacht.[18] Ook lichamelijke problemen van de bestuurder leiden niet tot overmacht. Wanneer de toedracht van het ongeval niet geheel duidelijk is, zal een beroep op overmacht eveneens niet slagen.[19] Overmacht van de bestuurder wordt dus slechts in zeer uitzonderlijke situaties aangenomen!

Het gevolg van een succesvol beroep op overmacht:

  • De schuldenaar hoeft niet meer na te komen (bij een overeenkomst)
  • De schuldeiser heeft geen recht meer op schadevergoeding (bij overeenkomst en onrechtmatige daad)

Zie ook:

Deelgeschil ongeval racefietser/auto: Beroep op overmacht art 185 WvW

Bronnen:

[1] Deze vier gronden zijn ook te vinden in artikel 40 wetboek van strafrecht.

[2] J.H. Nieuwenhuis e.a. 2001 (T&C BW) art. 6:162 BW, aant. 3

[3] Zie J.H. Nieuwenhuis 2001 (T&C BW) art. 6:162 BW aant. 3

[4] Jansen (Groene Serie Onrechtmatige daad), aant. 129.1.

[5] Theeuwes & Van Wijck 2013, p. 124

[6] TM, Parl. Gesch. 6, p. 264.

[7] Zie J.H. Nieuwenhuis 2001 (T&C BW) art. 6:75 aant. 4c

[8] HR 21 mei 1976, NJ 1977, 73 (Oosterhuis/Unigro)

[9] A.S. Hartkamp & C.H. Sieburgh, Mr. C. Asser’s Handleiding tot de beoefening van het Nederlands burgerlijk recht. 6. Verbintenissenrecht. Deel IV. De verbintenis uit de wet, Kluwer 2011, nr, 88

[10] Jansen (Groene Serie Onrechtmatige daad), aant. 120.3

[11] Asser/Hartkamp & Sieburgh 6-IV* 2011/nr. 89.

[12] HR 14 december 1948, NJ 1949, 550

[13] Jansen (Groene Serie Onrechtmatige daad), aant. 173.2 & 173.1 & 173.3

[14] Hartkamp & Sieburg 6-IV*  2011, nr. 222

[15] HR 17 november 2000, NJ 2001, 260

[16] HR 22 mei 1992, NJ 1992, 527

[17] Gerechtshof Amsterdam 24.5.2007 JA 2007 nr. 118

[18] HR 16 april 1942, NJ 1942, 394.

[19] HR 17 november 2001, NJ 2001, 260

Diensten

Wat doen wij en voor wie doen wij dat? Voor slachtoffers van letselschade en voor letselschadeprofessionals die behoefte hebben aan objectieve informatie over letselschade.

Kennis

LetselschadeSlachtoffer.nl biedt met haar website de laatste stand van zaken op het gebied van Jurisprudentie en legt via Wikipedia de termen uit die bij letselschade worden gebruikt.

Hulp

Heeft u zelf een ongeval met letsel meegemaakt en wenst u professionele en kosteloze hulp van ervaren letselschadejuristen? Neem dan contact met ons op via het contactformulier op deze site.